Çemên felsefî yên sereke çi ne?

Çerxên felsefî dîsîplîn in ku di dîroka felsefeyê de bi salan dest pê kirine. Divê were zanîn ku vana tevger an 'meriv çawa jiyan dike', di hin rewşan de sepandina yekê jî bi çanda ku kes tê de dixebite ve girêdayî ye.  

Her yek heyama wê ya jêderanînê heye, û her weha nivîskarek ku raman û raman dan fikrê, ev di damezrandina herikan. Her çend dibe ku ew hejmarek berfireh bin û aniha şiroveyên cihêreng hene, lê hin hene ku pêşeng in û derdikevin pêş, hem ji bo wateyê û hem jî ji bo fîlozofê xweyê afirîner.

Diyardeyek din a meraqdar û girîng a balê bikişîne ev e ku bi gelemperî herikînên felsefî di nav komên ramanwerên ku di dorê de ji wan re "dibistana felsefî" digotin de çêdibe, ev ji ber hewcehiya komkirina hev e ku xisletên wekhev parve bikin û di awayê ramînê de li hev bikin û bi vî rengî bibin di bin nav an etîketek ku wan temsîl dike de tê xuyandin.

Mînakî, li tevgera felsefî Ji 'nîgarkêşiyê', ku di sedsala 18-an de qewimî bû û li ser bingeha raberkirina hêza aqil bû, çerxa felsefî ya rasyonalîzmê ya ku ji hêla René Descartes ve hatî formulekirin çêbû û bi înkarkirina her tiştê der barê hestan de, baweriya wan bi subjektîf û xapînok; helwesta li jor wan wek çavkaniyek zanîna zanista rastîn bi cih bikin.

Bê guman herdem hene ku berevajî ya ku berê hatî eşkere kirin bi tevahî derdixin holê. Yek ji dibistanên ramanî yên berbiçav anarşîzm e, ku li gorî nivîskaran ne tenê di çarçova ramanên Ronahiyê de lêbelê ji Revolutionoreşa Fransî jî derketiye. Ev darizandin li ser rêxistinbûna civakî ya azad e û ne li aliyê Dewletê ji ber ku ew bi hêz û serdestiya zilamek li ser zilamekî din bawer nakin; di heman demê de dilsoz in bawermendên bi aqilmendiya mirovî û ew çawa bandor li pêşveçûna we dike.

Dûv re, hê bêtir tevgerên felsefî û hevpîşeyên wan dest bi teşeyê kirin kirin, ango ramanek din a ku dê red bike, dihêle ku bawerî û pirsên ramanwer werin pêşbînîkirin. Piştî tevgera ronakbîrî, koma 'pozîtîvîzmê' derket holê ku salek, ji sedsala 19-an û 20-an dom kir û bi taybetî derxist holê ku giyanê mirov berê xwe da sê dewletên ku tê de teolojîk, metafîzîkî û erênî bûn. Ango, bi piranî giyanî red dikin, ew li dijî ramanan bûn, bi wan re bi rastiyan nîqaş dikirin, li şûna teorîk di ser her tiştî re ceribandî datînin.

Ev tenê nirxandinek û ramanek piçûk e ku meriv têxe behsê ka herik çi ne û awayê çêbûna wan, lêbelê, ew ji viya pir in.

Herêmên felsefî yên herî berbiçav

Empîrîzm

Heyamek wusa di serdema nûjen de rabû û a teoriya zanînê, ku tê de tê gotin ku hemî fêrbûn ji ezmûnê pêk tê, di afirandina ramanan de naskirina têgihiştina hestyarî dide. Piştgiriyê wî yê herî girîng David Hume bû.

Hêja ye ku meriv lê zêde bike ku bêjeyek weha ji Grekî tê ??????????? (bi peyv, ezmûn) û wergera Latînî ye tecribe, ji bêjeyê hatî ezmûn.

Yek ji derivatên wê jî terma ezmûnî ya Grek û Roman e, ku bi doktorên ku behreyên xwe ji ezmûna pratîkî digihîjin û ne tenê bi talîmata teorîk ve tê.

Rasyonalîzm

Ew dixwaze wê yekê erê bike hişê mirov berê xwediyê zanebûn an prensîbên berê ye bêyî ku pêwîst be ezmûnek min hebe. Wekî ku li jor jî hate behs kirin ew ji hêla René Descartes ve, li Ewropaya Parzemînê hate belav kirin.

Aldealîzm

Ji ber ku navê wê dihêle ew pêşbînî bike, ew yek ji wan herikên felsefî ye ku li ser bingeha sûbjektîvîte û nimînendeyên wê, hebûna her tiştê têkildar bi cîhana derve re înkar dike an red dike. Ji bo ku ew bêtir were fêhm kirin, ev heyî diparêze ku tiştek çênabe heke heke ramanwerek hay jê tune be. Bi heman rengî, ji bo ku em wê pê zanibin an fêr bibin, divê em bi taybetî hişmendî, raman û ramanên xwe li ber çav bigirin.

Teoriyek wusa xwedan variyantan e, wekî îdealîzma objektîf û sûbjektîf. Yekem dewlet dibêje ku raman bi xwe hene û ew bi ezmûnê têne zanîn an fêr dibin. Di nav nûnerên herî berbiçav ên vê ramanê de hene Leibniz, Hegel, Bernard Bolzano, Dilthey.

Berevajî, ji bo subjektîf, ramanwer bawer dikin ku raman di hişê kesane de hene û ku cîhanek derveyî tune ku bi serê xwe bixebite. Parastvanên vê hîpotezê Descartes, Berkeley, Kant, Fichte, Mach, Cassirer û Collingwood bûn. Di vê taybetî de mirov dikare guhertoyek radîkal jî bibîne ku îdîa dike ku "tişt ji bo xwe tune ne lê tenê tişt ji bo me hene" û guhertoyek nerm ku "destnîşan dike ku tişt rengê şûşeyê ye ku pê re têne nerîn".

Pozîtîvîzm

Wekî ku li jor nîqaş kirin, ew di serî de berpirsiyar e însan înkar bikin an înkar bikin, ku ev xwedî prensîb an jî têgînek safî ya metafîzîkî ye. Bêtir ji zanista objektîf û qanûnên lêkolînê bawermend e.

Ew di sedsala 19-an de li Fransa ji hêla Saint-Simon, Auguste Comte, û de rabû John Stuart Mill; wê hingê ew li seranserê Ewropa mayî belav bû. Lêbelê, tê gotin ku pêşînkarê wê yê yekem di navbera sedsala 16 û 17 de Francis Bacon bû.

Stoicism

Zêdetir li gerdûnî û exlaqî sekinîn; ev heyî mizgîniya girîngiya domain û kontrolkirina rastiyan, azwerî, di nav tiştên din de ku bi gelemperî hebûna mijarekê dixeriqînin, da ku hem wêrekiyê û hem jî sedema kesayeta kesane bikar bînin.

Ew yek ji kevintirîn e û ji sedsala XNUMX-yê berî zayînê pêk tê. Heya dawiya sedsala XNUMX-an a mîladî. C. stage qonaxa wêya herî girîng di dema Helenîstîk de bû. Damezrênerê Stoicîzmê Zeno yê Citio bû û di nav alîgirên wî yên diyar de ne Cicero, Epictetus, Marcus Aurelius, Seneca, Empiricîstê ixeşem.

Strukturalîzm

Her çend terma wê bi zelalî nabêje ku ew yek ji wan herikên felsefî ye jî, lê li gorî hîpotezan dikare were fahm kirin ku ew dike û ew li ser bingeha wê yekê ye ku divê ew ji tiştê ku bi ezmûnî diqewime derkeve, ji xwe ziman, çand û civakê analîz bikin.

Damezrîner û nûnerê herî girîng ê teoriyê Claude Lévi-Strauss bû di salên 40 de.

Fenomenolojî

Ev çem her tiştê ku li cîhanê diqewime bixwîne -Têvekî- ji hin diyarde an koma vana ya ku qewimiye. Tête gotin ku ev ji yekîtiyek di navbera emperyalîzm û idealîzmê de tê. Nûnerên wê yên têkildar bûn Husserl, Merleau-Ponty, Sartre, Heidegger.

Materialism

Ew herika felsefî ye ku, wekî navê wê diyar dike, pejirandiye ku her tişt materyal e, ya ku ji giyan giyanî ye wekî giyan, pêşeroj û hebûna Xwedê red dike. Ramanên hestiyar derbasdar in ji ber ku ew jî materyal in. Li gorî lêkolîneran, ew dikare wekî dijberî idealîzmê were nas kirin.

Epicurus û Marx di nav alîgirên her weha de ne.

Hebûnparêzî

Cûda ji yên din ên ku wekî felsefeya tiştan hatine nimandin, ev yek ji mirovan re girîng e ku wusa ye, wî wî wekî kesayetek ji-xwe-hilberîna azad a ku tenê li Gerdûnê bêyî hebûna Xweda heye, radixe ber çavan. Vê gavê li ser bingeha analîzkirina rewşa mirovî, azadî, hest û wateya jiyanê bi gelemperî.

Di vê nuqteyê de girîng e ku mirov tekez bike ku ew teoriyek bi felsefî sîstematîze an lihevkirî nine, bi rastî, tê gotin ku alîgirên wê bi tevahî bi felsefeya kevneşopî re li hev nakin.

Bi salan ew pir cûda bû û îro sê guhertoyên ku hebûneparêziya xiristiyan, hebûnparêziya agnostîk û hebûnparêziya ateîst hene hene. Pêşeng bûn Pascal, Kierkegaard, Sartre, Camus, Heidegger.

Skepticism

Di serî de ew li ser pirskirina tiştan disekine, an gumanek mayînde ya ku erêkirina tiştan an hebûna van red dike, heya ku ew bi delîlên nerazî neyê îspat kirin.

Diogenes Laercio, Hume an Berkeley nûnerên herî girîng ên vê dîsîplînê bûn.

Pizrikî

Naha di Yewnana kevnar de, berî zayînê di sedsala XNUMX-an de, hate damezrandin. C. ku li ser bingeha çalakiya redkirina peymanên ku ji hêla civakî û exlaqî ve hate qebûl kirin hate bingeh kirin. Jiyana sincirî li ser wê baweriyê bû ku dilşahî bi jiyanek hêsan û bêkêmasî, li gorî xwezayê pêk hat.

Ji bo ku ew tiştên ku wan eşkere kirine bidin zanîn an jî tiştek ku bi wan re ne razî be red bikin, wan çavkaniyên tinaz, henek û tevger bikar anîn. Ew ji hêla Antisthenes ve hate damezrandin û yek ji şagirtên wîyên herî girîng Diogenes of Sinope bû.

Romantîzm

Divê bi tevgera hunerê re neyê tevlihev kirin. Di vê dîsîplîna jiyanê de, ji hêzekê bawer bû ku dikare gişt, mutleq bizane. Ew bi zêdekirina hestên xwezayê tête xuyakirin, wan wekî helwesta rastîn a hişmendiya mirovî vedibêje.

Armanca wê rastderxistina hest, azadî û têgînên din e ku xwezayê bi mirov û xwedawendiyê ve girêdide. Alîgirên sereke Hegel, Schelling û Fichte bûn.

Dogmatîzm

Dijberiya gumanbarî û îdealîzmê tête hesibandin, li ser bingeha hêza texmînkirî ya tiştê bi mijarê re. Ew destnîşan dike ku hişê mirov jêhatî ye ku rastiyê bizane. Yek ji mezintirîn nûnerên vê heyî Spinoza bû.

Rexne

Ew li gorî îdîayê ye ku dikare bi lêpirsînên sîstematîkî yên mercên derfetên ramanê sînorên zanîna mutleq ava bike. Ev doktrîna epistemolojîk ji hêla Immanuel Kant ve hate vegotin.

Çemên felsefeya siyasî

 

Contractualism

Ew wekî yek ji çemên felsefeya siyasî ya nûjen tê zanîn û li ser bingeha wê yekê ye ku divê kes baweriya ku Dewlet û civak tiştek xwezayî ye red bikin. Digerin ku di navbeyna kesên ku dest bi pêkhatina civaka nû dikin û bi rengekî de yekbûn û azadî û wekheviyê dibînin de peymanek sazkirî heye. Pêşniyarên wê yên herî mezin Rousseau, Kant, Hobbes, Spinoza û Locke bûn.

Kêrhatîbûn

Yek ji herikên felsefeyê ku dibêje ku ya baş û bi ehlaqî hem ji bo kes û hem jî ji bo civakê tête pejirandin, bikêr e. Digel ku bingeha qenciyê ye, dilşahî jî jê re tê vegotin.

Tevî ku bingeh ji Protagoras de Abdera ve tê vegotin, lê pêşkeşvanên herî mezin J. Bentham û JS Mill bûn, ku bawer kir ku kêrhatî avantajan, keyfxweşî û dilxweşiyek din çêdike, ku ev derfeta êş an kêmkirina êş, azar û ziyan kêm dike.

Komunîzmê

Ev teşeya hukûmetê bêyî hebûna milkên taybetî, cûdahiyên çînan, di nav doktrînên din ên ku pêşiya wekheviya di navbera her kesî de digire, bi rêxistina civakî bawer dike. Hewl didin ku azadiya mirov pêk bînin.

Ji nûnerên herî girîng Platon, Marx, Engels û Fourier in.

Sosyalîzm

Ew li ser bingehê ku hem taybetmendî û hem jî rêvebirina amûrên hilberandinê di destên çînên karker de ne bi mebesta ku di civakê de rêxistinek ku wekheviya siyasî, civakî û aborî pêşdixe heye. Marx û Proudhon diyardeyên herî girîng bûn.

Liberalîzm

Yek ji herikên felsefeya siyasî ku destnîşan dike ku divê Dewlet sûdê ji sûkê ji holê rabike, lê aliyê siyasî divê prensîba azadiyê biafirîne, û bike ku Dewlet azadiya takekesî biparêze, ji ber ku ya ku ew bingeh digire ev e.

Encama destwerdana Dewletê ya piçûk di karûbarên civakî û aborî yên kesan de. Locke's Rawls û Montesquieu nûnerên herî berbiçav bûn.

Azadîparêzî

Ev nûjen tundrew e û eşkere dike ku mafê her kesek bi xwe heye, ji ber vê yekê nabe ku dewletek hebe an jî divê ew ji holê bê rakirin. Nozick yek ji pêşengên ku hate xuyang kirin bû.

Herêmên din ên felsefî yên têkildar

Di nav wan de sofî derdikevin pêş; Platonîzma ku şopdarên Platon bûn; dibistana peripatetic ku alîgirên Arîstoteles û şagirtên Epicurus bûn ku di binê Epicureanismê de têne zanîn.

Dibistana Mileto, berî zayînê di sedsala XNUMX-an de hate damezrandin. C., endamên wê Çîrok, Anaksîmander û Anaksîmenes bûn. Dibistana Eleatîkî ya ku berî zayînê di sedsalên XNUMX û XNUMXan de xwedî girîngiyek mezin dibistanek pêş-Sokratîk bû. Endamên wê yên herî girîng Parmenides of Elea û Zenón de Elea bûn.

Pythagoreans, ku bingeha xwe didin ku bingeha her tiştî hejmar in. Yên din ne kêmtir girîng in dibistana mega, ji hêla Euclides ve li bajarê xwe Megara hate damezrandin; dibistana Cyrenaica, ku ji hêla Aristipo de Cirene ve hate damezrandin û li ser pirsgirêkên etîkî sekinî; û dibistana Neoplatonîkî, ku ji hêla Ammonio Saccas ve hatî afirandin. Divê were zanîn ku Saint Augustine of Hippo ramanên Neoplatonîkî li ramanên Xiristiyan nivîsandiye.

Neoplatonîzm, humanîzm, postmodernîzm û hilweşandin niha têne tomar kirin.


Naveroka gotarê bi prensîbên me ve girêdayî ye etîka edîtoriyê. Ji bo raporkirina çewtiyek bitikîne vir.

Beşa yekem be ku şîrove bike

Commentîroveya xwe bihêlin

Navnîşana e-peyamê ne, dê bê weşandin.

  1. Berpirsê daneyê: Miguel Ángel Gatón
  2. Armanca daneyê: SPAM-ê kontrol bikin, rêveberiya şîroveyê.
  3. Qanûnîbûn: Destûra we
  4. Ragihandina daneyê: Daneyî dê ji aliyên sêyemîn re neyê ragihandin ji bilî peywira qanûnî.
  5. Tomarkirina daneyê: Databaza ku ji hêla Occentus Networks (EU) ve hatî mazûvan kirin
  6. Maf: Di her demê de hûn dikarin agahdariya xwe bi sînor bikin, vegerînin û jê bibin.